{"id":690,"date":"2009-11-08T04:17:52","date_gmt":"2009-11-08T00:17:52","guid":{"rendered":"https:\/\/shahidov.com\/en\/?p=690"},"modified":"2013-02-27T05:54:33","modified_gmt":"2013-02-27T01:54:33","slug":"azeri-turkcesi-ve-ortak-turk-dili","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/shahidov.com\/en\/?p=690","title":{"rendered":"AZER\u0130 T\u00dcRKCES\u0130 VE ORTAK T\u00dcRK D\u0130L\u0130"},"content":{"rendered":"

\"turkce\"<\/a>Bilindi\u011fi \u00fczere Azeri T\u00fcrk\u00e7esi, T\u00fcrk dilleri ailesinin G\u00fcneybat\u0131 (O\u011fuz) koluna ba\u011fl\u0131d\u0131r. Grubundaki T\u00fcrkmence, T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esi ve Gagauzca gibi \u00f6b\u00fcr T\u00fcrk dillerinden \u00f6zelliklerle ayr\u0131l\u0131r. Sesbirli\u011fi k\u0131staslar\u0131na g\u00f6re O\u011fuz grubundaki T\u00fcrk dillerini iki ana b\u00f6l\u00fcme\u00a0 ay\u0131rabiliriz:
\n1. Do\u011fu`da konu\u015fulan T\u00fcrkmence
\n2. Bat\u0131`da konu\u015fulan Azeri T\u00fcrk\u00e7esi, T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esi ve Gagauzca<\/strong><\/p>\n

Her dilin geli\u015fmesi, edebiyat\u0131 ile, yani o dili kullanan yazarlar\u0131n ve \u015fairlerin dilin belirdi\u011fi ilk \u00e7a\u011flardan ba\u015fl\u0131yarak y\u00fczy\u0131llar boyunca ortaya koyduklar\u0131 eserlerde kulland\u0131klar\u0131 dil \u00f6rnekleri ile ayn\u0131 d\u00fczeyde olmaktad\u0131r. Bu durum Azeri t\u00fcrk\u00e7esinde de ayn\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Bu bak\u0131mdan Azeri dili ve debiyyat\u0131n\u0131, \u0130slam uygarl\u0131\u011f\u0131 ve Bat\u0131 uygarl\u0131\u011f\u0131 etkisinde ge\u00e7irdi\u011fi geli\u015fmeler g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurulmak \u00fczere, iki ana d\u00f6nemde incelemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n

\u0130slam Uygarl\u0131\u011f\u0131 etkisinde Azeri dili ve edebiyyat\u0131<\/strong><\/p>\n

Birbirine z\u0131t k\u00fclt\u00fcr ve uygarl\u0131klar\u0131n kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya geldi\u011fi Azerbaycan 8. Y\u00fcly\u0131ldaki islam fetihlerinden itibaren \u0130slam uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n etkisine girdi. \u0130ran ve Kafkasya`da yerle\u015fen O\u011fuzlar 10. Y\u00fczy\u0131lda islamiyeti kabul ettikten sonra daha \u00e7ok Fars\u00e7a ve Arap\u00e7a`n\u0131n etkisinde kald\u0131lar. 11 ve 13. Y\u00fczy\u0131llar aras\u0131nda bu b\u00f6lgede ya\u015fayan \u015fairler eserlerini fars\u00e7a yaz\u0131yorlard\u0131. Gence`li Nizami (1141-1203) ve \u015eirvan`l\u0131 Hakani bunlardan ikisidir.<\/p>\n

Bu arada Fars\u00e7a b\u00fcy\u00fck \u015fehirlerde resmi dil olurken, k\u00fc\u00e7\u00fck kasabalarda ve g\u00f6\u00e7ebeler aras\u0131nda tamamiyle T\u00fcrk\u00e7e olan s\u00f6zl\u00fc bir halk edebiyat\u0131 geli\u015fmekteydi.<\/p>\n

Azeri T\u00fck\u00e7esi \u0130slam uygarl\u0131\u011f\u0131 etkisi alt\u0131nda 14. Y\u00fczy\u0131ldan, bu T\u00fcrk leh\u00e7esinin \u00fczerinde konu\u015fulmakta oldu\u011fu topraklar\u0131n Kuzey ve G\u00fcney olmak \u00fczere ikiye ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131 19. Y\u00fczy\u0131la kadar Fars edebiyat\u0131 etkisinde daha \u00e7ok \u015fiir alan\u0131nda, bir \u015fiir dili olarak geli\u015fmi\u015ftir. 14. Y\u00fczy\u0131ldan ba\u015fl\u0131yarak s\u0131ras\u0131yla Hasano\u011flu, Kad\u0131 Burhaneddin, Nesimi, F\u00fczuli, Hakiki, Habibi, Hatai gibi \u015fairler eserleriyle bu leh\u00e7eye katk\u0131da bulunmu\u015flard\u0131r. 13. Y\u00fczy\u0131lda do\u011fup, 14. Y\u00fczy\u0131l ba\u015flar\u0131nda \u00f6len Hasano\u011flu (\u015eeyh \u0130zzeddin Esferayini) Azeri edebiyyat\u0131n\u0131n bilinen en eski \u015fairidir. Eldeki tek Gazelinin uslup zenginli\u011fi ve olgunlu\u011fu Azeri Edebiyat\u0131n\u0131n Hasano\u011flu`ndan da \u00f6nce bir geli\u015fme ge\u00e7irdi\u011fini g\u00f6stermekdedir. Daha sonralar\u0131 Habibi, Hatai ve Fuzuli`yi etkileyen, Arap\u00e7a ve Fars\u00e7a etkin olmas\u0131na ra\u011fmen ana dili T\u00fcrk\u00e7e ile yazmay\u0131 tercih eden Nesimi, 14. Y\u00fczy\u0131lda Azeri edebiyat\u0131n\u0131n ilk b\u00fcy\u00fck \u015fairidir. Eski T\u00fcrk epik \u00f6zelliklerini yans\u0131tan ve 12 epik hikayeden olu\u015fan Kitab\u0131 Dede Korkut bu d\u00f6nemin en \u00f6nemli Azeri eserlerindendir. \u0130slam k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn izleri daha az g\u00f6r\u00fclen bu hikayetlerdeki baz\u0131 kafiyeli ve ses yinelemeli kelime gruplar\u0131n\u0131n s\u0131k tekrar\u0131ndan da anla\u015fd\u0131\u011f\u0131 \u00fczere Dede Korkut hikayeleri daha eski \u015fiirlerin birle\u015ftirilmesinden olu\u015fmu\u015ftur.<\/p>\n

\u0130ran`daki Safavi devletinin kurucusu olan \u015eah \u0130smail (1487-1524) \u015fiili\u011fi destekleyen dini ve politik \u015fiirlerini Hatai takma ad\u0131yla yazm\u0131\u015ft\u0131r. \u015eah \u0130smail Azeri leh\u00e7esini resmi dil olarak kabul ederek Diyarbak\u0131r`dan Ba\u011fdat`a kadar uzanan bir b\u00f6lgede yay\u0131lmas\u0131na yard\u0131m etmi\u015ftir. Bu y\u00fczden 16. Y\u00fczy\u0131l Azeri`nin alt\u0131n \u00e7a\u011f\u0131 olmu\u015ftur.<\/p>\n

Klasik \u00e7a\u011f\u0131n en \u00f6nemli temsil\u00e7isi olan Fuzuli 17. Y\u00fczy\u0131l ve daha sonraki ku\u015faklar\u0131n Osmanl\u0131 ve Azeri \u015fairlerini etkilemi\u015ftir.<\/p>\n

18. y\u00fczy\u0131lda \u0130ran`daki Safavi devletinin y\u0131k\u0131lmas\u0131ndan sonra Azerbaycan b\u00f6lgesinde ba\u011f\u0131ms\u0131z hanl\u0131klar ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Bu kar\u0131\u015f\u0131k politik durumda bir \u00e7ok Azeri \u015fair Fuzuli`nin uslubunda \u015fiirler yazmay\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc. Yine bu d\u00f6nemde filoloji \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 da yap\u0131ld\u0131. Nadir \u015eah\u0131n hizmetindeki Mirza Muhammed Han a\u00e7\u0131klamal\u0131 bir \u00c7a\u011fatayca-Fars\u00e7a lugat haz\u0131rlad\u0131. Bu lugat\u0131n birinci b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde \u00c7a\u011fatay ve Azeri dilbilgilerinin kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 bir incelemesi yer al\u0131yordu. 18. y\u00fczy\u0131l, eserlerinde d\u00f6nemin politik ve toplumsal ortam\u0131n\u0131 yans\u0131tmaya \u00e7al\u0131\u015fan yeni ku\u015fak \u015fairleri ve \u00e7a\u011fda\u015f Azeri edebiyat\u0131n\u0131 haz\u0131rlayan bir d\u00f6nem olmu\u015ftur. Bu d\u00f6nemin \u015fairleri ba\u011f\u0131ms\u0131z hanl\u0131klar\u0131n y\u00f6neticilerine korunuyorlard\u0131. Yeni edebiyat ak\u0131m\u0131n\u0131 ba\u015flatanlardan biri say\u0131lan ve Karaba\u011f hanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n hizmetinde olan Molla Penah Vak\u0131f (1717-1797) bunlardan en \u00f6nemlisiydi. Edebiyattan Fars etkisini silmek i\u00e7in gayret g\u00f6sterdi. Bu y\u00fczden eserlerinde halk edebiyat\u0131 motiflerini kulland\u0131. Onun arkada\u015f\u0131 Vidadi (1710-1909) halk edebiyat\u0131n\u0131n etkisinde \u015fiirler yazd\u0131.<\/p>\n

Bat\u0131 Uygarl\u0131\u011f\u0131 etkisinde Azeri dili ve edebiyyat\u0131<\/strong><\/p>\n

19. y\u00fczy\u0131lda, islam uygarl\u0131\u011f\u0131 hem kuzey hem de g\u00fcney Azerbaycan`da hala etkinli\u011fini s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyordu. 1929`da Azerbaycan`\u0131n kuzey ve g\u00fcney olmak \u00fczere Rusya ve \u0130ran aras\u0131nda payla\u015fmas\u0131ndan sonra Rusya s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde kalan Azerbaycan`\u0131n gen\u00e7leri bir \u00e7ok bat\u0131 kentine e\u011fitim i\u00e7in gidince, Azerbaycan`\u0131n dili ve edebiyat\u0131 da bu yeni ayd\u0131nlar\u0131n arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile bat\u0131 etkisinde kalarak, yeni bir y\u00f6nde geli\u015fmeye ba\u015flad\u0131.<\/p>\n

1918 y\u0131l\u0131nda ba\u011f\u0131ms\u0131z Azerbaycan Cumhuriyeti kuruluncaya kadar Rusya idaresindeki Azeriler \u201cTatarlar\u201d veya \u201cM\u00fcsl\u00fcmanlar\u201d diye tan\u0131n\u0131yordu. \u00d6te yandan, \u0130ran`da \u201cAzeri\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc bir milletnen \u00e7ok \u0130ran s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde kalan Azerbaycan b\u00f6lgesinde ya\u015fanlar\u0131 belirtmek i\u00e7in kullan\u0131l\u0131yordu.<\/p>\n

Bat\u0131 uyharl\u0131\u011f\u0131 etkisinde kalan Azeri dili ve edebiyat\u0131n\u0131 \u00fc\u00e7 ana d\u00f6nemde inceleyebiliriz.
\n1) 19. Y\u00fczy\u0131l Ortalar\u0131ndan 1905 Y\u0131l\u0131na Kadar Olan D\u00f6nem<\/strong>
\nBu d\u00f6nemde Azeri \u015fiir ve tiyatro yazarl\u0131\u011f\u0131 geli\u015fti. \u0130lk Azeri tiyatro yazarlar\u0131ndan Mirza Fethali Ahundov (1812-1878) \u0130slam geleneklerini bat\u0131l\u0131la\u015ft\u0131rmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc. Daha sonra Necef Bey Vezirli (1858-1926), Abdurrahim Bey Hakverdi (1870-1933) gibi yazarlar tiyatro ve roman alan\u0131nda Azeri dil ve edebiyat\u0131na katk\u0131da bulunurken \u00f6te yandan da gazete ve dergiler \u00e7\u0131kar\u0131lmaya ba\u015flanm\u0131\u015f, bat\u0131 dillerinden \u00e7eviriler yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. 1875 Temmuz`unda \u201cAkinci\u201d ad\u0131nda ayl\u0131k bir gazete Hasan Bey Zerdabi (1841-1907) taraf\u0131ndan \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

2) 1905-1920 Y\u0131llar\u0131 Aras\u0131ndaki D\u00f6nem<\/strong>
\nBu d\u00f6nemde politik ya\u015fam canland\u0131. 1911`de \u201cM\u00fcsavat\u201d partisi kuruldu. Ayd\u0131n\u0131ar Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011funun politik durumundan etkilendiler. Ahmet Bey H\u00fcseyinzade taraf\u0131nda \u201cF\u00fcyuzat\u201d adl\u0131 bir dergi \u00e7\u0131kar\u0131lmaya ba\u015fland\u0131. Bu arada ba\u015fta Ahmet Bey H\u00fcseyinzade olmak \u00fczere baz\u0131 Azeri edebiyat\u00e7\u0131lar\u0131 \u00f6\u011frenim ve edebiyat dili olarak \u0130stanbul T\u00fcrk\u00e7e`sinin kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 savunmu\u015f, H\u00fcseyin Cavit ve Memet Hadi (1879-1919) gibi Azeri yazarlar T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esiyle eserler vermi\u015flerdir. Ayr\u0131ca Nam\u0131k Kemal, Abd\u00fclhak Hamit ve Tevfik Fikret`ten etkilenmi\u015flerdir.<\/p>\n

3) 1920`den Sonraki D\u00f6nem<\/strong>
\nTiyatro eserleri yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve \u00e7eviriler yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bu d\u00f6nem ba\u011f\u0131ms\u0131z Azerbaycan Cumhuriyetine Rusya`n\u0131n sald\u0131r\u0131s\u0131yla ba\u015flad\u0131. Azerbaycan Devlet Universitesinde Do\u011fu Dil ve Edebiyatlar\u0131 B\u00f6l\u00fcm\u00fc a\u00e7\u0131ld\u0131. 1923`de Bak\u00fc`de kurulan Azeri Dil ve Edebiyat\u0131n\u0131 \u0130nceleme Kurumu, 1920`lerde kurulan T\u00fcrk Dillerinin incelenmesi ile ilgili bir \u00e7ok dernekten biriydi.<\/p>\n

Genel olarak Rus torpaklar\u0131nda ya\u015fayan T\u00fcrk \u2013 \u0130slam halklar\u0131 1924 y\u0131l\u0131na kadar Arap alfabesiyle yaz\u0131yorlard\u0131. Bu tarihten itibaren Sovyet Azerbaycan`\u0131nda Latin alfabesi kullan\u0131lmaya ba\u015fland\u0131. Bu yeni alfabeyi ilk kez kullan\u0131p yayan, Azeri edebiyat ele\u015ftiricilerinden Mirza Fethali Ahundov olmu\u015ftur. 1928 y\u0131l\u0131nda bu latin alfabesi Sovyet Rusya`da ya\u015fayan di\u011fer T\u00fcrk dilleri i\u00e7in de tek bir bi\u00e7im olarak kullan\u0131lmaya ba\u015fland\u0131 ve \u201cBirle\u015ftirilmi\u015f T\u00fcrk \u2013 Latin Alfabesi\u201d ad\u0131n\u0131 ald\u0131. Fakat 1939`dan sonra bu alfabe yerini Kiril alfabesinin de\u011fi\u015ftirilmi\u015f bir \u015fekline b\u0131rakt\u0131.<\/p>\n

T\u00fcrk dilleri aras\u0131nda, tarihin ak\u0131\u015f\u0131 i\u00e7inde \u00e7e\u015fitli geli\u015fmeler ge\u00e7iren, ve \u00fczerinde 14. y\u00fczy\u0131ldan beri s\u00fcregelmekte olan Fars\u00e7a etkisini bir \u00f6l\u00e7\u00fcde hala koruyan, ayn\u0131 zamanda bat\u0131 dillerinin etkisinde yeni \u00f6zellikler kazanm\u0131\u015f olan Sovyet Azerbaycan`\u0131nda konu\u015fulan Azeri T\u00fcrk\u00e7esi ile Anadolu T\u00fcrk\u00e7esi aras\u0131nda fard\u0131la\u015fmaya neden olan baz\u0131 etkenler vard\u0131r.<\/p>\n

Azerice, Azeri T\u00fcrk\u00e7esi, Azerbaycan T\u00fcrk\u00e7esi\u00a0 veya Azerbaycan Dili\u00a0 T\u00fcrk dilleri ailesinin O\u011fuz Grubunda bulunan ve T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esine \u00e7ok yak\u0131n olan bir dildir. Azerbaycan Cumhuriyeti’nin resm\u00ee dilidir . Azerice, Azerbaycan’da 8 milyon, \u0130ran’da ise 27-34 milyon ki\u015fi taraf\u0131ndan konu\u015fulan T\u00fcrk dilinin O\u011fuz (Bat\u0131) leh\u00e7elerinden biridir. Irak T\u00fcrkleri’in ve Kars ve \u00e7evresinde ya\u015fayan Terekeme ve Karapapak ad\u0131yla bilinen gruplar\u0131n leh\u00e7esi de Azericeye benzer. Azerbaycan Cumhuriyeti’nde 1991 y\u0131l\u0131ndan itibariyle Azericeye uyarlanan Latin alfabesi ile yaz\u0131lmaktad\u0131r. T\u00fcrkiye’de Kars , Ardahan, I\u011fd\u0131r , A\u011fr\u0131, Sivas ve Van illerinde konu\u015fulur .<\/p>\n

O\u011fuzca ad\u0131yla an\u0131lan Bat\u0131 T\u00fcrk\u00e7esi zamanla iki ana devreye ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu ayr\u0131lma Bat\u0131da Osmanl\u0131 T\u00fcrk Edebiyat\u0131n\u0131 meydana getirirken, Do\u011fuda da Azeri T\u00fcrk Edebiyat\u0131 te\u015fekk\u00fcl etmi\u015ftir. Asl\u0131nda gerek Do\u011fu, gerekse Bat\u0131 O\u011fuzcas\u0131 13, 14 ve 15. y\u00fczy\u0131llarda pek farkl\u0131l\u0131k g\u00f6stermez. Sel\u00e7uklulardan sonra ortaya konulan edebiyatta her iki O\u011fuz a\u011fz\u0131n\u0131n temelini te\u015fkil eden dil unsurlar\u0131 mevcuttur. Onun i\u00e7indir ki, Eski Anadolu T\u00fcrk\u00e7esi diye adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z Bat\u0131 T\u00fcrk\u00e7esinin ilk zamanlar\u0131nda ayr\u0131l\u0131k g\u00f6r\u00fclmez ve bu devir T\u00fcrk\u00e7esi her iki a\u011fz\u0131 birle\u015ftiren bir hususiyete sahiptir. Fakat zamanla O\u011fuz T\u00fcrk\u00e7esi i\u00e7inde ortaya \u00e7\u0131kan iki daire belirli dil unsurlar\u0131n\u0131 kendilerinde umumile\u015ftirerek ayr\u0131lma yoluna gitmi\u015ftir. Bu ayr\u0131lma ilk zamanlar pek ileri de\u011fildir. Hatta tarih i\u00e7inde g\u00fc\u00e7l\u00fc ve devaml\u0131 bir edebiyat olan Osmanl\u0131 Edebiyat\u0131, sadece Azeri sahas\u0131nda de\u011fil di\u011fer T\u00fcrk illerinde de kendisini hissettirmi\u015ftir. Bu irtibat sadece k\u00fclt\u00fcr sahas\u0131nda olmam\u0131\u015f, Osmanl\u0131, yeri geldik\u00e7e son zamanlarda bile elinden gelen yard\u0131m\u0131 bu T\u00fcrk \u00fclkelerine esirgememi\u015f, T\u00fcrk\u00e7enin ve T\u00fcrk Edebiyat\u0131n\u0131n geli\u015fmesinde m\u00fchim rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. Hatta Halili gibi me\u015fhur \u015fairler Osmanl\u0131 saray\u0131 taraf\u0131ndan da himaye edilmi\u015ftir. Azerbaycan’\u0131n siyasi ve k\u00fclt\u00fcr tarihinde Osmanl\u0131n\u0131n bu bak\u0131mdan m\u00fchim bir yeri vard\u0131r. B\u00fct\u00fcn T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131nda oldu\u011fu gibi Azerbaycan ile olan m\u00fcnasebet bug\u00fcnk\u00fc karde\u015f T\u00fcrk Dil ve Edebiyat\u0131n\u0131n temelini te\u015fkil etmi\u015ftir. Bu noktadan hareket eden Gasp\u0131ral\u0131 \u0130smail ve di\u011fer T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr birlik\u00e7ileri T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131 tek bir yaz\u0131 dilinde birle\u015ftirmek fikrinde k\u0131sa zamanda ba\u015far\u0131ya ula\u015fm\u0131\u015flar ve Osmanl\u0131 T\u00fcrk\u00e7esinin tek bir yaz\u0131 dili olmas\u0131n\u0131 istemi\u015flerdir. Bu ise Osmanl\u0131 T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn di\u011fer T\u00fcrk illerini g\u00f6r\u00fcp g\u00f6zetmelerinin ve onlara duyduklar\u0131 yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131n neticesinden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. S\u0131rf bu irtibat\u0131 koparmamak i\u00e7in baz\u0131 Osmanl\u0131 \u015fairleri Do\u011fu T\u00fcrk\u00e7esi (\u00c7a\u011fatay T\u00fcrk\u00e7esi)nde gazeller bile yazm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n

Zamanla ayr\u0131lmaya ba\u015flayan Azeri T\u00fcrk\u00e7esi dil co\u011frafyas\u0131 itibariyle Do\u011fu Anadolu, G\u00fcney Kafkasya ve Kafkas Azerbaycan\u0131, \u0130ran Azerbaycan\u0131, Kerk\u00fck ve Irak-Suriye T\u00fcrklerini i\u00e7ine almaktad\u0131r. Azeri Edebiyat\u0131 daha \u00e7ok \u015fiir dili olarak kuvvetlili\u011fini kurmu\u015ftur. Bu bak\u0131mdan Azeri sahas\u0131nda T\u00fcrk Edebiyat\u0131n\u0131n \u00e7ok kuvvetli \u015fairleri yeti\u015fmi\u015ftir.<\/p>\n

T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131nda Ortak \u0130leti\u015fim Dili<\/strong>
\nD\u00fcnyadaki b\u00fct\u00fcn T\u00fcrklerin birbirlerini kolayca anlayabilecekleri bir dili kulland\u0131klar\u0131, T\u00fcrkiye\u2019den \u00d6zbekistan\u2018a giden bir T\u00fcrk\u2019\u00fcn oradaki soyda\u015flar\u0131m\u0131zla hi\u00e7 zorlanmadan anla\u015ft\u0131\u011f\u0131, Tataristan\u2019dan Ege \u00dcniversitesi\u2019ne gelen bir Tatar T\u00fcrk\u2019\u00fcn\u00fcn ilk y\u0131l T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esini \u00f6\u011frenmek zorunda olmad\u0131\u011f\u0131 ve Gagauzya\u2018da Kazakistan\u2018da yay\u0131n yapan televizyonlar\u0131n izlendi\u011fi bir T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnebiliyor musunuz? T\u00fcrk\u2019\u00fcn T\u00fcrk\u2019ten kopmad\u0131\u011f\u0131, ayaklar\u0131n\u0131 yere daha sa\u011flam bast\u0131\u011f\u0131 ve d\u00fcnyadaki \u00fc\u00e7 y\u00fcz milyona yak\u0131n soyda\u015f\u0131n\u0131n verdi\u011fi manevi g\u00fc\u00e7le i\u015fe koyuldu\u011fu bir T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131\u2026<\/p>\n

T\u00fcrkler\u2019in d\u00fcnyan\u0131n bir\u00e7ok alan\u0131na yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131n fark\u0131nda olan ve y\u00fcre\u011fi birli\u011fi d\u00fc\u015flenen T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131nda atan herkes, bug\u00fcn ortak T\u00fcrk Dili\u2018nin neden olu\u015fturulamad\u0131\u011f\u0131 konusunda yak\u0131n\u0131p duruyor. Bu yaz\u0131mda, ortak bir T\u00fcrk Dili\u2018nin neden olu\u015fturulmas\u0131 gerekti\u011fine, ni\u00e7in \u015fimdiye kadar olu\u015fturulamad\u0131\u011f\u0131na ve nas\u0131l olu\u015fturulabilece\u011fine de\u011finmek istiyorum.<\/p>\n

Tarihin eski d\u00f6nemlerinden beri, biz d\u00fcnyaya d\u00fczen verdik\u00e7e, d\u00fc\u015fman sahibi kazanm\u0131\u015f\u0131zd\u0131r. Bug\u00fcne kadar bir\u00e7ok ulusla sava\u015fm\u0131\u015f, kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelmi\u015fizdir. Bunun i\u00e7in d\u00fcnyada bizi ger\u00e7ekten sevenler kadar, sevmeyenler de vard\u0131r. Bug\u00fcn \u00c7inliler, h\u00e2l\u00e2 Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019daki soyda\u015flar\u0131m\u0131za ak\u0131l almaz eziyetler etmektedirler. Rusya, h\u00e2l\u00e2 Sovyetler\u2019in da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonra ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131na kavu\u015fan T\u00fcrk devletlerine bask\u0131 yapmaktad\u0131r. Avrupa Birli\u011fi, ABD\u2026 Anlayaca\u011f\u0131n\u0131z d\u00fcnyan\u0131n bir\u00e7ok g\u00fc\u00e7 oda\u011f\u0131, T\u00fcrkler\u2019in d\u00fcnya \u00fczerinde yeni bir g\u00fc\u00e7 oda\u011f\u0131 olu\u015fturmalar\u0131n\u0131 istemezler. Bunun i\u00e7in, gerek T\u00fcrk birli\u011fi gerekse de T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn y\u00fccelmesi i\u00e7in at\u0131lmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen b\u00fct\u00fcn ad\u0131mlar, T\u00fcrk kar\u015f\u0131t\u0131 odaklarca \u00e7e\u015fitli yollarla engellenmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

T\u00fcrk \u015fivelerinden – leh\u00e7elerinden birinin, ortak T\u00fcrk Dili olabilmesi i\u00e7in, b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n etkile\u015fim i\u00e7erisinde olmas\u0131 gerekiyor. Etkile\u015fim olmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece, ortak T\u00fcrk Dili\u2018nin do\u011fal olarak olu\u015fmas\u0131 olanaks\u0131zd\u0131r. Bunun i\u00e7in, oturup da b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk leh\u00e7elerinden birka\u00e7 s\u00f6zc\u00fck al\u0131p yeni bir ortak ileti\u015fim dili olu\u015fturmak yerine, T\u00fcrk topluluklar\u0131n\u0131n etkile\u015fimi dolay\u0131s\u0131yla dillerin de etkile\u015fimini ger\u00e7ekle\u015ftirmek ve bunun do\u011fal bir sonucu olarak ortak bir T\u00fcrk Dili\u2019nin olu\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak gerekir. T\u00fcrk illerinin, birbirleriyle etkile\u015fiminin sa\u011flanmas\u0131 \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc olabilir. Farkl\u0131 T\u00fcrk illerindeki gen\u00e7ler, evrenkentlere (\u00fcniversitelere) yerle\u015ftirilebilir; T\u00fcrkl\u00fck bilimciler bu konularda ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcp T\u00fcrkoloji toplant\u0131lar\u0131n\u0131 artt\u0131rabilir; T\u00fcrk illerine geziler d\u00fczenlenebilir; b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk illerinde farkl\u0131 T\u00fcrk illerinden gelen \u00f6\u011frencilerin okuyabilece\u011fi okullar a\u00e7\u0131labilir; ortak k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u00fcr\u00fcnleri olan yaz\u0131n\u0131m\u0131za ait eserler (\u00f6rne\u011fin Dede Korkut Destanlar\u0131) farkl\u0131 T\u00fcrk illerinde farkl\u0131 T\u00fcrk leh\u00e7eleriyle bas\u0131larak da\u011f\u0131t\u0131labilir; T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc ve T\u00fcrkl\u00fck de\u011ferlerini anlatan belgeseller, filmler \u00e7ekilip b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk leh\u00e7eleriyle seslendirildikten sonra her T\u00fcrk ilinde bunlar sunulabilir; herkesin kolayca eri\u015febilece\u011fi internette b\u00fcy\u00fck T\u00fcrk ota\u011flar\u0131 kurulabilir; devlet ba\u015fkanlar\u0131n\u0131n T\u00fcrk topluluklar\u0131 aras\u0131ndaki ileti\u015fime her y\u00f6nden destek olmas\u0131 sa\u011flanabilir\u2026<\/p>\n

\u0130\u015fte bu anlat\u0131lanlar \u00e7er\u00e7evesinde, ortak bir T\u00fcrk Dili\u2019ni olu\u015fturabilmenin tek yolunun, T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 ile ili\u015fkileri artt\u0131rmaktan ge\u00e7ti\u011fini ortaya koyabiliriz. Bir g\u00fcnde devlet y\u0131k\u0131p, bir gecede devlet kuran y\u00fcce T\u00fcrk ulusu olarak, her t\u00fcrl\u00fc engele kar\u015f\u0131 T\u00fcrk birli\u011finin ilk ad\u0131m\u0131 olan dil birli\u011fini de olu\u015fturaca\u011f\u0131m\u0131z g\u00fcn, yak\u0131nd\u0131r.
\nTanr\u0131, T\u00fcrk\u2019\u00fcn yard\u0131mc\u0131s\u0131 olsun\u2026 <\/strong><\/p>\n

PhD Ahmet \u015eahidov<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Bilindi\u011fi \u00fczere Azeri T\u00fcrk\u00e7esi, T\u00fcrk dilleri ailesinin G\u00fcneybat\u0131 (O\u011fuz) koluna ba\u011fl\u0131d\u0131r. Grubundaki T\u00fcrkmence, T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esi ve Gagauzca gibi \u00f6b\u00fcr T\u00fcrk dillerinden \u00f6zelliklerle ayr\u0131l\u0131r. Sesbirli\u011fi k\u0131staslar\u0131na g\u00f6re O\u011fuz grubundaki T\u00fcrk dillerini… <\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":4810,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":""},"categories":[16],"tags":[],"class_list":["post-690","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-elmi-mqallr"],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/shahidov.com\/en\/wp-content\/uploads\/turkce.jpg","jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/shahidov.com\/en\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/690","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/shahidov.com\/en\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/shahidov.com\/en\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/shahidov.com\/en\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/shahidov.com\/en\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=690"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/shahidov.com\/en\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/690\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/shahidov.com\/en\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/4810"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/shahidov.com\/en\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=690"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/shahidov.com\/en\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=690"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/shahidov.com\/en\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=690"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}