{"id":1891,"date":"2000-11-18T06:27:11","date_gmt":"2000-11-18T02:27:11","guid":{"rendered":"https:\/\/shahidov.com\/tr\/?p=1891"},"modified":"2010-12-03T00:55:56","modified_gmt":"2010-12-02T20:55:56","slug":"turk-dovl%c9%99tl%c9%99rind%c9%99-islam-v%c9%99-dig%c9%99r-dinl%c9%99rin-bolgusu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/shahidov.com\/tr\/?p=1891","title":{"rendered":"T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rind\u0259 \u0130slam v\u0259 dig\u0259r dinl\u0259rin b\u00f6lg\u00fcs\u00fc"},"content":{"rendered":"<p><strong><a href=\"https:\/\/shahidov.com\/tr\/wp-content\/uploads\/religion.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignleft size-full wp-image-1953\" title=\"religion\" src=\"https:\/\/shahidov.com\/tr\/wp-content\/uploads\/religion.jpg\" alt=\"\" width=\"150\" height=\"100\" \/><\/a>T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rind\u0259 yay\u0131lm\u0131\u015f dinl\u0259r bar\u0259d\u0259 q\u0131sa m\u0259lumat. \u0130slam\u0131n T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rind\u0259 yay\u0131lmas\u0131, T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin din siyas\u0259ti. \u0130slam dininin T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri aras\u0131ndak\u0131 qarda\u015fl\u0131q m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin yaranmas\u0131ndak\u0131 rolu. T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rind\u0259 yay\u0131lan qeyri-\u0259n\u0259n\u0259vi dini c\u0259r\u0259yanlar v\u0259 onlar\u0131n T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fcy\u0259 zidd t\u0259bli\u011fat\u0131<\/strong><\/p>\n<p><strong><!--more--><\/strong><\/p>\n<p>T\u00fcrkl\u0259rin dini inanclar\u0131n\u0131n inki\u015faf\u0131 \u015f\u0259rti olaraq iki m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr: \u0130slama q\u0259d\u0259rki v\u0259 sonrak\u0131 d\u00f6vr. \u0130slama q\u0259d\u0259rki d\u00f6vrd\u0259 T\u00fcrkl\u0259rin \u00f6zl\u0259rin\u0259 xas dini inanclar\u0131 v\u0259 spesifik dinl\u0259ri olmu\u015fdur ki, bunlar s\u0131ras\u0131na g\u00f6y-tanr\u0131 dinini, tenqri\u00e7iliyi, \u015famanizm v\u0259 ba\u015fqalar\u0131n\u0131 aid etm\u0259k olar. Ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n dinl\u0259r haz\u0131rk\u0131 Orta Asiya T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin \u0259razisind\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015f v\u0259 b\u0259zi cizgil\u0259ri h\u0259l\u0259 d\u0259 m\u00fcasir Qazax\u0131stan v\u0259 Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan \u0259razisind\u0259 qalmaqdad\u0131r.<\/p>\n<p>M\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 T\u00fcrk etnosunun b\u00f6y\u00fck \u00e7oxlu\u011fu \u0130slam dininin S\u00fcnni m\u0259zh\u0259binin H\u0259n\u0259fi qoluna m\u0259nsubdur (84%). \u0130kinci qrup is\u0259 Alevil\u0259rdir (12%). Az\u0259rbaycanl\u0131lar is\u0259 \u015ei\u0259 m\u0259zh\u0259binin C\u0259f\u0259ri qoluna aiddirl\u0259r. Adlar\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n m\u0259zh\u0259bl\u0259r aras\u0131nda zaman-zaman m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259r d\u0259 olmu\u015fdur (Alevi v\u0259 S\u00fcnnil\u0259r, S\u00fcnni v\u0259 \u015ei\u0259l\u0259r aras\u0131nda).<\/p>\n<p>T\u00fcrk etnosunda ticari, h\u0259rbi, siyasi m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r inki\u015faf etdikc\u0259, T\u00fcrkl\u0259r bir-birinin ard\u0131nca m\u00fcs\u0259lman olma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015flar. X \u0259srd\u0259n ba\u015flayaraq, bu proses daha da intensiv xarakter alma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. T\u00fcrkl\u0259r zaman-zaman ba\u015fqa dinl\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015f (xristianl\u0131q, buddizm, m\u00fcs\u0259vilik), lakin onlar T\u00fcrkl\u0259r aras\u0131nda geni\u015f populyarl\u0131q qazana bilm\u0259mi\u015fdir. H\u0259tta s\u00f6z\u00fcged\u0259n dinl\u0259rin yay\u0131lmas\u0131na qar\u015f\u0131 t\u0259pkil\u0259r d\u0259 olmu\u015fdur. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n \u0130slam\u0131n yay\u0131lmas\u0131na qar\u015f\u0131 da t\u0259pki v\u0259 \u00fcsyanlar olmu\u015fdur. Son n\u0259tic\u0259d\u0259 \u0130slam T\u00fcrkl\u0259rl\u0259 birg\u0259 an\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 v\u0259hd\u0259t t\u0259\u015fkil etmi\u015fdir. Bunu \u015f\u0259rtl\u0259ndir\u0259n amill\u0259r\u0259 g\u0259inc\u0259 is\u0259 qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, \u0130slam\u0131n t\u0259k Allahl\u0131\u011f\u0131, sistemli v\u0259 qayda-qanunlu olmas\u0131 onu T\u00fcrkl\u0259r\u0259 daha da yax\u0131n etmi\u015fdir. \u0130slamda m\u00f6vcud olan cihad faktoru T\u00fcrk xarakterin\u0259 uy\u011fundur. \u0130slam pey\u011f\u0259mb\u0259ri H\u0259zr\u0259ti M\u0259h\u0259mm\u0259din T\u00fcrkl\u0259r haqq\u0131ndak\u0131 h\u0259disl\u0259rind\u0259 s\u00f6yl\u0259dikl\u0259ri v\u0259 onlar bar\u0259d\u0259 m\u00fcsb\u0259t r\u0259yd\u0259 olmas\u0131 \u0130slam\u0131 T\u00fcrkl\u0259rin g\u00f6z\u00fcnd\u0259 ucaltm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130slam\u0131n q\u0259bulu T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131nda yeni f\u0259thl\u0259rin \u0259sas\u0131n\u0131 qoymaqla yana\u015f\u0131, onlar\u0131n Asiya stepl\u0259rind\u0259n q\u0259rb\u0259 do\u011fru ir\u0259lil\u0259m\u0259sin\u0259 yeni t\u0259kan vermi\u015fdir. B\u0259zi t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lara g\u00f6r\u0259, bunun s\u0259b\u0259bi \u0130slamda m\u00f6vcud olan nizam-intizamla ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u0130slam\u0131 q\u0259bul ed\u0259n T\u00fcrk boylar\u0131ndan f\u0259rqli olaraq macarlar, bolqarlar, x\u0259z\u0259rl\u0259r, pe\u00e7eneql\u0259r v\u0259 dig\u0259rl\u0259ri bu dini q\u0259bul etm\u0259mi\u015f v\u0259 son n\u0259tic\u0259d\u0259 milli kimlikl\u0259rini itirmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p><strong>Orta Asiya T\u00fcrk C\u00fcmhuriyy\u0259tl\u0259ri<\/strong><\/p>\n<p>Uzun tarixi d\u00f6vr \u0259rzind\u0259 Orta Asiya bir \u00e7ox dinl\u0259rin qovu\u015fma n\u00f6qt\u0259si olmu\u015fdur. M\u00fcasir Orta Asiya T\u00fcrk D\u00f6vl\u0259tl\u0259rind\u0259 \u0130slam\u0131n yay\u0131lma xarakteri v\u0259 inki\u015faf\u0131 t\u0259qrib\u0259n eyni \u015f\u0259kild\u0259 olmu\u015fdur. B\u00fct\u00fcn bu d\u00f6vl\u0259tl\u0259r \u0259sas\u0259n S\u00fcnni m\u0259zh\u0259binin H\u0259n\u0259fi qoluna aiddirl\u0259r. S\u00f6z\u00fcged\u0259n arealda \u0130slam \u0259sas\u0259n X \u0259srd\u0259n ba\u015flayaraq, intensiv \u015f\u0259kild\u0259 yay\u0131lma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. Monqol istilalar\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 is\u0259 bu proses bir q\u0259d\u0259r l\u0259ngimi\u015fdir. Bunun ba\u015fl\u0131ca s\u0259b\u0259bi ondan ibar\u0259tdir ki, monqollar i\u015f\u011fal etdikl\u0259ri \u0259razil\u0259r\u0259 \u00f6z n\u0259sill\u0259rini k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcrd\u00fcl\u0259r. Onlar\u0131n is\u0259 \u00f6zl\u0259rin\u0259 m\u0259xsus spesifik dinl\u0259ri var idi.<\/p>\n<p>SSR\u0130-nin m\u00f6vcudlu\u011fu d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u0130mperiyan\u0131n b\u00fct\u00fcn d\u00f6vl\u0259tl\u0259rind\u0259 oldu\u011fu kimi 5 T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tind\u0259 d\u0259 din faktoru q\u0259sd\u0259n z\u0259ifl\u0259dilmi\u015f, ateizm v\u0259 dinsizlik \u00f6n plana \u00e7\u0259kilmi\u015fdir. Orta Asiyada \u0130slam dininin tarix\u0259n koordinasiya m\u0259rk\u0259zi \u00d6zb\u0259kistanda yerl\u0259\u015f\u0259n Orta Asiya Dini \u0130dar\u0259si olmu\u015fdur. B\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259, y\u0259ni dig\u0259r d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259 is\u0259 bu i\u015fi qazil\u0259rin r\u0259hb\u0259rlik etdiyi yerli idar\u0259l\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irirdil\u0259r.<\/p>\n<p><strong>Qazax\u0131stan<\/strong><\/p>\n<p>M\u00fcasir Qazax\u0131stan\u0131n 15 milyondan \u00e7ox olan \u0259halisinin 47%-i \u0130slam, 44%-i provslav, 2%-i protestant, 7%-i is\u0259 dig\u0259r dinl\u0259r\u0259 sitayi\u015f edir. Qazax\u0131stan nadir d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259ndir ki, burada \u0130slam\u0131n yay\u0131lmas\u0131 \u00e7oxsayl\u0131 \u00fcsyanlarla deyil, k\u00f6n\u00fcll\u00fc \u015f\u0259kild\u0259 ba\u015f vermi\u015fdir. \u0130lk ill\u0259rd\u0259 \u0130slam \u00f6lk\u0259nin c\u0259nubuna yay\u0131lm\u0131\u015f, daha sonra is\u0259 \u015fimal \u0259razil\u0259r\u0259 n\u00fcfuz etmi\u015fdir. Qaxax\u0131stan\u0131n konstitusiyas\u0131 v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n dini etiqad azadl\u0131\u011f\u0131na t\u0259minat verir. Haz\u0131rda bu \u00f6lk\u0259d\u0259 30 konfessiyada birl\u0259\u015f\u0259n 1500-d\u0259n art\u0131q dini icma vard\u0131r. Onlar aras\u0131nda \u0259n\u0259n\u0259vi dinl\u0259rd\u0259n savay\u0131 ekzotik dinl\u0259r d\u0259 m\u00f6vcuddur. 1990-c\u0131 ild\u0259n \u00f6lk\u0259d\u0259 M\u00fcs\u0259lman Dini \u0130dar\u0259si f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. \u00d6lk\u0259d\u0259 pravoslavl\u0131\u011f\u0131n y\u00fcks\u0259k \u015f\u0259kild\u0259 yay\u0131lmas\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259bl\u0259rin\u0259 g\u0259linc\u0259, bu, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 slavyan mill\u0259tind\u0259n olan toplumun \u00fcm\u00fcmi \u0259halinin 35 %-d\u0259n \u00e7oxunu t\u0259\u015fkil etm\u0259sind\u0259n ir\u0259li g\u0259lir. \u00d6lk\u0259nin dini h\u0259yat\u0131nda Rus pravoslav kils\u0259sinin t\u0259siri b\u00f6y\u00fckd\u00fcr.<\/p>\n<p><strong>T\u00fcrkm\u0259nistan<\/strong><\/p>\n<p>M\u00fcasir T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n \u0259razisind\u0259 tarix\u0259n buddizm, xristianl\u0131q, zaoastrizm kimi dinl\u0259r geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Lakin 7-8-ci \u0259srl\u0259rd\u0259n ba\u015flayaraq, \u0259r\u0259b istilalar\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 \u0130slam hakim din\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdir. Haz\u0131rda 5 milyona yax\u0131n olan T\u00fcrkm\u0259nistan \u0259halisinin 89%-i \u0130slam dinin\u0259, 7%-i pravoslavl\u0131\u011fa xidm\u0259t edir. T\u00fcrkm\u0259nl\u0259r \u0259sas\u0259n H\u0259n\u0259fi qoluna m\u0259nsubdurlar. \u0130randan g\u0259lm\u0259 \u0259halinin bir hiss\u0259si is\u0259 \u015fi\u0259 c\u0259r\u0259yan\u0131na sitayi\u015f edir. M\u00fcasir T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 oldu\u011fu kimi T\u00fcrkm\u0259nistanda da sufilik b\u0259zi b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259 populyard\u0131r. XX \u0259srd\u0259n ba\u015flayaraq Avropa m\u0259n\u015f\u0259li \u0259halinin m\u00fcasir T\u00fcrkm\u0259nistan \u0259razisind\u0259 yay\u0131lmas\u0131 \u0130slamla yana\u015f\u0131, dig\u0259r d\u00fcny\u0259vi dinl\u0259rin yay\u0131lmas\u0131na da \u015f\u0259rait yaratm\u0131\u015fd\u0131r. T\u00fcrkm\u0259nistan \u0130ran v\u0259 \u018ffqan\u0131stanla qon\u015fuluq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin\u0259 malik olmas\u0131na baxmayaraq, onlar\u0131n m\u0259rk\u0259zi dini idar\u0259l\u0259ri il\u0259 he\u00e7 bir m\u00fcnasib\u0259t saxlam\u0131r. Bu, d\u00f6vl\u0259tin birt\u0259r\u0259flilik statusu il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><strong>\u00d6zb\u0259kistan<\/strong><\/p>\n<p>\u00d6zb\u0259kistan h\u0259r bir zaman \u0130slam\u0131n Orta Asiyada m\u0259rk\u0259zi olmu\u015fdur. \u00d6lk\u0259 konstitusiyas\u0131na \u0259sas\u0259n b\u00fct\u00fcn dini birlik v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r d\u00f6vl\u0259td\u0259n ayr\u0131 v\u0259 qanun qar\u015f\u0131s\u0131nda b\u0259rab\u0259rdirl\u0259r. Bug\u00fcn onlar h\u00fcquqi \u015f\u0259xs qismind\u0259 t\u0259msil olunurlar. \u00d6lk\u0259nin m\u00f6vcud 28 milyona yax\u0131n \u0259halisinin 88 %-i \u0130slam\u0131n h\u0259n\u0259fi m\u0259zh\u0259bin\u0259 qulluq edir. Rus pravoslav kils\u0259sin\u0259 xidm\u0259t ed\u0259nl\u0259r is\u0259 8 % civar\u0131ndad\u0131rlar. \u00d6zb\u0259kistanda \u0130slama aid b\u00fct\u00fcn m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri m\u00fcftinin r\u0259hb\u0259rlik etdiyi dini idar\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irir. SSR\u0130-nin ideologiyas\u0131na zidd olsa da, onun m\u00f6vcudlu\u011fu d\u00f6n\u0259mind\u0259 d\u0259 \u00d6zb\u0259kistanda \u0130slam faktoru g\u00fccl\u00fc olmu\u015fdur. Bunun n\u0259tic\u0259sidir ki, 1945-ci ild\u0259 Buxarada \u201cMir \u018fr\u0259b\u201d m\u0259kt\u0259bi, 1971-ci ild\u0259 is\u0259 Da\u015fk\u0259ndd\u0259 \u0130slan Universiteti yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. 1995-ci ild\u0259 is\u0259 \u0130slam d\u0259y\u0259rl\u0259rini daha da d\u0259rind\u0259n t\u0259dqiq etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Beyn\u0259lxalq \u0130slam M\u0259rk\u0259zi yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130slamla yana\u015f\u0131, \u00f6lk\u0259d\u0259 dig\u0259r dinl\u0259r\u0259 m\u0259nsub \u0259halinin dini ehtiyaclar\u0131n\u0131 \u00f6d\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u015f\u0259rait yarad\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p><strong>Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan<\/strong><\/p>\n<p>Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan\u0131n 5,5 milyondan \u00e7ox olan \u0259halisinin 75 %-\u0259 q\u0259d\u0259ri \u0130slam dinin\u0259 sitayi\u015f edir. \u00d6lk\u0259 \u0259halisinin 20 %-i is\u0259 pravoslavd\u0131r. Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131standa regional dini idar\u0259 1944-c\u00fc ild\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Ona qazi r\u0259hb\u0259rlik edirdi ki, o da \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 m\u0259rk\u0259zi Da\u015fk\u0259ndd\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n Orta Asiya Dini \u0130dar\u0259sin\u0259 tabe idi. SSR\u0130-nin s\u00fcqutundan sonra is\u0259 sistemin \u00e7\u00f6km\u0259si il\u0259 qazi \u00f6z s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259rind\u0259 m\u00fcst\u0259qiilik qazand\u0131. 1991-ci ild\u0259 Bi\u015fkekd\u0259 \u0130slam m\u0259rk\u0259zi yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. \u00dcmumilikd\u0259 is\u0259 \u0130slam\u0131n koordinasiya m\u0259rk\u0259zi O\u015f \u015f\u0259h\u0259ridir. 1980-ci ild\u0259n ba\u015flayaraq \u00f6lk\u0259d\u0259 m\u0259scidl\u0259rin say\u0131 s\u00fcr\u0259tl\u0259 artm\u0131\u015fd\u0131r. Haz\u0131rda onlar\u0131n say\u0131 1000-\u0259 yax\u0131nd\u0131r. Son ill\u0259rd\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259 qeyri-stabil siyasi v\u0259 iqtisadi v\u0259ziyy\u0259t v\u0259hhabilik kimi ekstremal dini t\u0259riq\u0259tl\u0259rin yay\u0131lmas\u0131na \u015f\u0259rait yaratm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><strong>T\u00fcrkiy\u0259<\/strong><\/p>\n<p>M\u00fcasir T\u00fcrkiy\u0259nin 77 milyondan \u00e7ox olan \u0259halisinin b\u00f6y\u00fck qismi (99.8%) \u0130slam dinin\u0259 sitayi\u015f edir. Yerd\u0259 qalan qismi is\u0259 xristian v\u0259 mus\u0259vidir. M\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n \u00e7ox qismi s\u00fcnni m\u0259zh\u0259binin H\u0259n\u0259fi c\u0259r\u0259yan\u0131na aiddirl\u0259r. \u0130kinci \u0259n geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f c\u0259r\u0259yan is\u0259 Alevilikdir. Onlar \u0259sas\u0259n Sivas, Tokat, \u018frzincan, Malatya v\u0259 Tunceli k\u00f6k\u0259nlidirl\u0259r. Bunlardan savay\u0131, \u015e\u0259fii v\u0259 Caf\u0259ri m\u0259zh\u0259bin\u0259 aid quplar da az deyildir. Toplam \u0259halinin 0,2 faizini t\u0259\u015fkil ed\u0259n qeyri m\u00fcs\u0259lmanlar is\u0259 qeyd edildiyi kimi \u0259sas\u0259n xristian v\u0259 mus\u0259vil\u0259rd\u0259n ibar\u0259tdir. Bunlar\u0131n 50 mini erm\u0259ni qriqaryan, 25 mini mus\u0259vi, 17 mini S\u00fcryani, 2.300-\u00fc yunan ortodoks kils\u0259l\u0259rin\u0259 aiddir. Yerd\u0259 qalan 5000-d\u0259n \u00e7ox \u0259hali is\u0259 \u0259sas\u0259n katolik, \u0259r\u0259b ortadoks c\u0259r\u0259yanlar\u0131na aiddir. T\u00fcrkiy\u0259 d\u00fcny\u0259vi d\u00f6vl\u0259tdir. Dini v\u0259 yaxud da etnik \u00f6z\u0259lliy\u0259 sahib siyasi partiyan\u0131n qurulmas\u0131 konstitusiyaya ziddir. C\u00fcmhuriyy\u0259tin ilk ill\u0259rind\u0259n ba\u015flayaraq dinin d\u00f6vl\u0259td\u0259n ayr\u0131 tutulmas\u0131 v\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259 m\u00f6vcud dini m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri t\u0259nziml\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn 1924-c\u00fc ild\u0259 Dini \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyi t\u0259sis eilmi\u015fdir. Q\u0259bul edilmi\u015f konstitusiyaya \u0259sas\u0259n insanlar\u0131n dini inanclar\u0131na h\u00f6rm\u0259t edilm\u0259lidir v\u0259 d\u00f6vl\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n dini etiqad azadl\u0131\u011f\u0131 t\u0259tbiq edilm\u0259lidir. 1923-c\u00fc il\u0259 q\u0259d\u0259r is\u0259 ke\u00e7\u0259rli olan b\u00fct\u00fcn dini qanunlar l\u0259v\u011f edilmi\u015fdir. Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tind\u0259 r\u0259smi \u015f\u0259kild\u0259 milli m\u0259nsubiyy\u0259t dini m\u0259nsubiyy\u0259tl\u0259 qar\u0131\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 milli kimlik \u201cM\u00fcs\u0259lman\u201d anlay\u0131\u015f\u0131 il\u0259 an\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. 1923-c\u00fc ild\u0259n sonra is\u0259 milli kimlik yerini birm\u0259nal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 \u201cT\u00fcrk\u201d k\u0259lm\u0259sin\u0259 vermi\u015fdir.<\/p>\n<p><strong>Az\u0259rbaycan<\/strong><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n dinl\u0259ri \u00f6lk\u0259nin indiki \u0259razisind\u0259 ya\u015fayan xalqlar v\u0259 etnik qruplar aras\u0131nda yay\u0131lm\u0131\u015f dini c\u0259r\u0259yanlar\u0131n m\u0259cmusundan ibar\u0259tdir. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda m\u00fcxt\u0259lif dini konfessiyalar f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Konstitusiyas\u0131n\u0131n 48-ci madd\u0259sin\u0259 \u0259sas\u0259n, h\u0259r bir \u015f\u0259xs vicdan azadl\u0131\u011f\u0131na malikdir. Din\u0259 m\u00fcnasib\u0259tini m\u00fcst\u0259qil m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259k, h\u0259r hans\u0131 din\u0259 t\u0259kba\u015f\u0131na v\u0259 ya ba\u015fqalar\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 etiqad etm\u0259k v\u0259 ya he\u00e7 bir din\u0259 eitqad etm\u0259m\u0259k, din\u0259 m\u00fcnasib\u0259ti il\u0259 \u0259laq\u0259dar \u0259qid\u0259sini ifad\u0259 etm\u0259k v\u0259 yaymaq h\u00fcququna malikdir. Konstitusiyan\u0131n 18-ci madd\u0259sinin 1-3 b\u0259ndl\u0259rind\u0259 g\u00f6st\u0259rilir ki, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda din d\u00f6vl\u0259td\u0259n ayr\u0131d\u0131r, b\u00fct\u00fcn dini etiqadlar qanun qar\u015f\u0131s\u0131nda b\u0259rab\u0259rdir, insan \u015f\u0259xsiyy\u0259tini al\u00e7aldan, insanl\u0131q prinsipl\u0259rin\u0259 zidd olan dinl\u0259ri yaymaq v\u0259 t\u0259bli\u011f etm\u0259k qada\u011fand\u0131r. Eyni zamanda d\u00f6vl\u0259t t\u0259hsil sistemi d\u0259 d\u00fcny\u0259vi xarakter da\u015f\u0131y\u0131r.<\/p>\n<p>&#8220;Dini etiqad azadl\u0131\u011f\u0131 haqq\u0131nda&#8221; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Qanunu (1992) h\u0259r bir \u015f\u0259xsin din\u0259 m\u00fcnasib\u0259tini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259k v\u0259 ifad\u0259 etm\u0259k h\u00fcququna v\u0259 h\u0259min h\u00fcququ h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259y\u0259 t\u0259minat yarad\u0131r.<\/p>\n<p>Y\u0259hudilik &#8211; Az\u0259rbaycanda \u00fc\u00e7 y\u0259hudi icmas\u0131 &#8211; da\u011f y\u0259hudil\u0259ri, \u0259\u015fkinazi y\u0259hudil\u0259r v\u0259 g\u00fcrc\u00fc y\u0259hudil\u0259ri icmalar\u0131 m\u00f6vcuddur. B\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259 y\u0259hudil\u0259rin say\u0131 16.000-dir. Bunlardan 11.000-i da\u011f y\u0259hudil\u0259ridir ki, t\u0259xmin\u0259n 6.000-i Bak\u0131da, 4.000-i Qubada, min n\u0259f\u0259ri is\u0259 ba\u015fqa \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 ya\u015fay\u0131r. \u018f\u015fkinazi y\u0259hudil\u0259r 4,3 min n\u0259f\u0259rdir. Onlar\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259ti Bak\u0131da v\u0259 Sumqay\u0131tda ya\u015fay\u0131r. G\u00fcrc\u00fc y\u0259hudil\u0259ri t\u0259xmin\u0259n 700 n\u0259f\u0259rdir. Da\u011f y\u0259hudil\u0259ri haz\u0131rda \u00f6lk\u0259d\u0259ki b\u00fct\u00fcn y\u0259hudi diasporu aras\u0131nda \u00e7oxluq t\u0259\u015fkil edir. Onlar\u0131n dili tat dilidir, lakin nitql\u0259rind\u0259 \u00e7oxlu t\u00fcrk, fars v\u0259 rus s\u00f6zl\u0259ri vard\u0131r. Dini \u0259qid\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, da\u011f y\u0259hudil\u0259ri r\u0259bbanil\u0259rdir. Onlar \u018fhdi-\u0259tiql\u0259 yana\u015f\u0131, T\u0259lmudu v\u0259 ravvin r\u0259vay\u0259tl\u0259rini d\u0259 dinin \u0259sas m\u0259nb\u0259l\u0259ri s\u0131ras\u0131nda g\u00f6t\u00fcr\u00fcrd\u00fcl\u0259r. Uzun m\u00fcdd\u0259t ali ruhani t\u0259hsil ala bilm\u0259dikl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn T\u0259lmud qaydalar\u0131n\u0131 bir q\u0259d\u0259r t\u0259hrif edilmi\u015f \u015f\u0259kild\u0259 izah etmi\u015f, Qafqaz xalqlar\u0131n\u0131n b\u00fctp\u0259r\u0259stlikl\u0259 ba\u011fl\u0131 b\u0259zi t\u0259s\u0259vv\u00fcrl\u0259rini m\u0259nims\u0259mi\u015fl\u0259r. Me\u015f\u0259d\u0259 ya\u015fayan, hamil\u0259 qad\u0131nlar\u0131n \u00fcr\u0259yini v\u0259 ciy\u0259rini \u00e7\u0131xar\u0131b yey\u0259n qad\u0131n Dedey-ol, yeni do\u011fulmu\u015f u\u015faqlar\u0131 himay\u0259 ed\u0259n \u0130lan-\u018fjd\u0259ha (\u018fjd\u0259haye-mar) il\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259s\u0259vv\u00fcrl\u0259r, habel\u0259 Pasxadan iki h\u0259ft\u0259 qabaq tonqal qalay\u0131b \u00fcst\u00fcnd\u0259n at\u0131lmaq ayini y\u0259hudilikl\u0259 deyil, yerli inanclarla ba\u011fl\u0131d\u0131r. Da\u011f y\u0259hudil\u0259ri \u0259qid\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rind\u0259 \u0259\u015fkinazi y\u0259hudil\u0259rl\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 daha ortodoksald\u0131rlar. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, Az\u0259rbaycandak\u0131 y\u0259hudil\u0259r XVIII \u0259srd\u0259n etibar\u0259n Pol\u015fa v\u0259 Ukrayna y\u0259hudil\u0259ri aras\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259r\u0259n xasidilik dini-siyasi ax\u0131n\u0131ndan, h\u0259m\u00e7inin reformist y\u0259hudilikd\u0259n uzaqd\u0131rlar. Bak\u0131da, O\u011fuzda, Qubada da\u011f y\u0259hudil\u0259rinin bir ne\u00e7\u0259 sinaqoqu f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Qubadak\u0131 Krasnaya Slobada q\u0259s\u0259b\u0259si b\u00fct\u00fcn postsovet m\u0259kan\u0131nda da\u011f y\u0259hudil\u0259rinin kompakt ya\u015fad\u0131qlar\u0131 yegan\u0259 yerdir. Avan\u0131n 9-da mat\u0259m orucu g\u00fcn\u00fc d\u00fcnyan\u0131n h\u0259r yerind\u0259n da\u011f y\u0259hudil\u0259ri buraya g\u0259lirl\u0259r ki, vacib ibad\u0259tl\u0259ri yerin\u0259 yetirsinl\u0259r, yax\u0131nlar\u0131n\u0131n q\u0259birl\u0259rini ziyar\u0259t etsinl\u0259r. Q\u0259s\u0259b\u0259d\u0259 \u00fc\u00e7 sinaqoq v\u0259 ayin\u00e7ilik m\u0259qs\u0259dil\u0259 tikilmi\u015f mikva vard\u0131r. \u018f\u015fkinazi y\u0259hudil\u0259r Avropa y\u0259hudil\u0259ridir, \u0259sl\u0259n orta \u0259srl\u0259r Almaniyas\u0131ndand\u0131rlar.G\u00fcrc\u00fc y\u0259hudil\u0259ri icmas\u0131 sayca ki\u00e7ik olsa da, f\u0259ald\u0131r. 1997-ci ild\u0259 &#8220;Coynt&#8221; y\u0259hudi komit\u0259sinin maliyy\u0259 yard\u0131m\u0131 il\u0259 g\u00fcrc\u00fc y\u0259hudil\u0259rinin sinaqoqu b\u0259rpa edilmi\u015fdir. Az\u0259rbaycan m\u00fcst\u0259qillik \u0259ld\u0259 etdikd\u0259n sonra buradak\u0131 y\u0259hudi icmalar\u0131 daha da f\u0259alla\u015fm\u0131\u015f, beyn\u0259lxalq y\u0259hudi t\u0259\u015fkilatlar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259rini m\u00f6hk\u0259ml\u0259tmi\u015f, \u00f6z dini m\u0259kt\u0259bl\u0259rini-iye\u015fivalar\u0131n\u0131, m\u0259d\u0259niyy\u0259t m\u0259rk\u0259zl\u0259rini (m\u0259s., Y\u0259hudi icmas\u0131n\u0131n m\u0259d\u0259niyy\u0259t m\u0259rk\u0259zi), c\u0259miyy\u0259tl\u0259rini (m\u0259s., H\u0259vva qad\u0131n c\u0259miyy\u0259ti, Hesed-Her\u015fon xeyriyy\u0259 c\u0259miyy\u0259ti), klublar\u0131n\u0131 (m\u0259s., \u018flef, Kilel g\u0259ncl\u0259r klublar\u0131, Mi\u015fpaha videoklubu), q\u0259zetl\u0259rini (m\u0259s., Az-\u0130z, Ba\u015fnya, Ami\u015fav) yaratm\u0131\u015flar. Soxnut y\u0259hudi agentliyi, Coynt v\u0259 Vaad-l-Hetzola y\u0259hudi komit\u0259l\u0259ri Az\u0259rbaycandak\u0131 y\u0259hudi diasporu aras\u0131nda y\u0259hudi \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rini qoruyub saxlamaq, sinaqoqlara yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259k v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif m\u0259d\u0259niyy\u0259t t\u0259dbirl\u0259ri ke\u00e7irm\u0259kl\u0259 m\u0259\u015f\u011fuldur. 2003-c\u00fc il mart\u0131n 9-da Bak\u0131da yeni y\u0259hudi sinaqoqu a\u00e7\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Bu, Avropada \u0259n b\u00f6y\u00fck sinaqoqdur. 2003-c\u00fc ilin sentyabr\u0131ndan Az\u0259rbaycanda ilk y\u0259hudi m\u0259kt\u0259bi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p>Xristianl\u0131q &#8211; Az\u0259rbaycanda xristianl\u0131q \u00f6z\u00fcn\u00fcn pravoslavl\u0131q, katoliklik v\u0259 protestantl\u0131q qollar\u0131, habel\u0259 m\u00fcxt\u0259lif sektant icmalar\u0131 il\u0259 t\u0259msil olunmu\u015fdur. D\u00f6vl\u0259t qeydiyyat\u0131nda 5 erm\u0259ni-qriqorian icmas\u0131 vard\u0131r. Haz\u0131rda Az\u0259rbaycanda pravoslavl\u0131q rus v\u0259 g\u00fcrc\u00fc pravoslav kils\u0259l\u0259ri il\u0259 t\u0259msil olunmu\u015fdur. \u00d6lk\u0259d\u0259ki rus pravoslav kils\u0259l\u0259ri 2000-ci ild\u0259 t\u0259sis edilmi\u015f Bak\u0131 v\u0259 X\u0259z\u0259ryan\u0131 Yeparxiyas\u0131nda birl\u0259\u015fir. Az\u0259rbaycanda h\u0259m\u00e7inin pravoslavl\u0131qdan \u00e7\u0131xm\u0131\u015f k\u00f6hn\u0259 ayin\u00e7iliy\u0259 m\u0259nsub 11 malakan icmas\u0131 da f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Malakanlar\u0131n kils\u0259si yoxdur, ehkamlar\u0131 x\u00fcsusi &#8220;ayin kitablar\u0131nda&#8221; verilmi\u015fdir. Onlar x\u00fcsusi s\u0259lahiyy\u0259t\u0259 malik kils\u0259 iyerarxiyas\u0131n\u0131 r\u0259dd edirl\u0259r. Alban-udi xristian dini icmas\u0131n\u0131n qeyd\u0259 al\u0131nmas\u0131 formal olaraq dig\u0259r icmalar\u0131n qeydiyyat\u0131ndan f\u0259rql\u0259nm\u0259s\u0259 d\u0259, xarakter, m\u0259zmun, dini v\u0259 siyasi \u0259h\u0259miyy\u0259t bax\u0131m\u0131ndan \u00e7ox \u0259lam\u0259tdar bir hadis\u0259dir. Bu g\u00fcn Udi etnosuna m\u0259nsub olan insanlar\u0131n say\u0131 d\u00fcnyada 10.000-\u0259 q\u0259d\u0259rdir ki, onlar\u0131n 6000-i Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n 4.400-\u00fc kompakt \u015f\u0259kild\u0259 Q\u0259b\u0259l\u0259 rayonunun Ni\u00e7 k\u0259ndind\u0259 ya\u015fay\u0131r. Tarix\u0259n udil\u0259r bizim eradan \u0259vv\u0259l IV \u0259srd\u0259 t\u00fcrk q\u0259bil\u0259l\u0259ri il\u0259 qohumluq \u0259laq\u0259sind\u0259 olaraq Qaraba\u011fda, X\u0259z\u0259rsahili torpaqlarda ya\u015fam\u0131\u015f, sonralar xristianl\u0131\u011f\u0131 q\u0259bul etmi\u015f v\u0259 bu dini Qafqaz Albaniyas\u0131nda yaym\u0131\u015flar. Ki\u015f kils\u0259si (\u015e\u0259ki rayonu, Ki\u015f k\u0259ndi) ilk xristian kils\u0259si, &#8220;xristian kils\u0259l\u0259rinin anas\u0131&#8221; hesab olunur. \u00c7ar Rusiyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n Qaraba\u011fa k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n erm\u0259nil\u0259rin hiyl\u0259sin\u0259 uyan Rusiya \u00e7ar\u0131 1836-c\u0131 ild\u0259 f\u0259rman imzalayaraq Alban kils\u0259sini l\u0259\u011fv edir, Alban m\u0259b\u0259dl\u0259ri, kils\u0259y\u0259 aid olan b\u00fct\u00fcn avadanl\u0131q v\u0259 s\u0259n\u0259dl\u0259r erm\u0259ni apostol kils\u0259sin\u0259 verilir. Bu \u015f\u0259raitd\u0259 udil\u0259r ya qriqoryanl\u0131\u011f\u0131 q\u0259bul edib erm\u0259ni olmal\u0131, yaxud dinsiz, kims\u0259siz &#8220;d\u0259rvi\u015fl\u0259r\u0259&#8221; \u00e7evrilm\u0259li idil\u0259r. Lakin onlar misilsiz q\u0259hr\u0259manl\u0131q g\u00f6st\u0259rib 160 ild\u0259n \u00e7ox bir d\u00f6vrd\u0259 \u00f6z dinin\u0259, ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259l\u0259rin\u0259, dinin\u0259, tarixi v\u0259t\u0259nin\u0259 sadiq qalm\u0131\u015f, erm\u0259nil\u0259\u015fm\u0259mi\u015f, \u0259ksin\u0259 1836-c\u0131 ild\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n tarixi \u0259dal\u0259tsizliyi h\u0259mi\u015f\u0259 aradan g\u00f6t\u00fcrm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flar. N\u0259z\u0259ri c\u0259h\u0259td\u0259n \u00e7oxdan s\u00fcbuta yetirilmi\u015f tarixi faktlar Alban-udi xristian icmas\u0131n\u0131n b\u0259rpas\u0131 il\u0259 art\u0131q maddil\u0259\u015fmi\u015f v\u0259 \u0259dal\u0259t, udil\u0259rin haqq\u0131 qism\u0259n d\u0259 olsa b\u0259rpa edilmi\u015fdir. Katolisizm. Xristianl\u0131\u011f\u0131n bu qolu Bak\u0131da Roma Katolik icmas\u0131 il\u0259 t\u0259msil olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p>\u0130slam &#8211; SSR-i da\u011f\u0131ld\u0131qdan sonra sovet m\u0259kan\u0131nda m\u00f6vcud olan b\u00fct\u00fcn m\u00fcs\u0259lman dini t\u0259\u015fkilatlar\u0131 b\u00f6hrana m\u0259ruz qald\u0131\u011f\u0131, par\u00e7aland\u0131\u011f\u0131 halda, Zaqafqaziya M\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 Ruhani \u0130dar\u0259si 1980-ci ild\u0259 \u015feyx\u00fclislam se\u00e7ilmi\u015f axund Allah\u015f\u00fck\u00fcr Pa\u015fazad\u0259nin s\u0259drliyi alt\u0131nda \u00f6z f\u0259aliyy\u0259t dair\u0259sini daha da geni\u015fl\u0259ndirir, Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyi ill\u0259rind\u0259 Qafqaz M\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 \u0130dar\u0259si ad\u0131 alt\u0131nda n\u00fcfuzunu b\u00fct\u00fcn Qafqaza yayma\u011fa c\u0259hd g\u00f6st\u0259rir. 1998-ci ild\u0259 Qafqaz m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131n Bak\u0131da ke\u00e7iril\u0259n X qurultay\u0131nda bu c\u0259hdl\u0259ri realla\u015fd\u0131rmaq istiqam\u0259tind\u0259 add\u0131mlar at\u0131l\u0131r. QM\u0130-nin G\u00fcrc\u00fcstanda v\u0259 Da\u011f\u0131standa n\u00fcmay\u0259nd\u0259likl\u0259rinin a\u00e7\u0131lmas\u0131 da bu sah\u0259d\u0259 diqq\u0259ti c\u0259lb ed\u0259n add\u0131mlardand\u0131r.<\/p>\n<p>QM\u0130-nin s\u0259dri \u0130dar\u0259nin beyn\u0259lxalq islam t\u0259\u015fkilatlar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259sini ard\u0131c\u0131l \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259min edir, qon\u015fu m\u00fcs\u0259lman \u00f6lk\u0259l\u0259ri il\u0259 dini z\u0259mind\u0259 s\u0131x \u0259laq\u0259l\u0259r yaratma\u011fa nail olur. Bu g\u00fcn QM\u0130 \u00f6z s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259ri \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycanda islam dini icmalar\u0131na r\u0259hb\u0259rlik edir, \u015f\u0259ri qayda-qanunlar\u0131n d\u00fczg\u00fcn yerin\u0259 yetirilm\u0259sin\u0259 n\u0259zar\u0259t edir, 1991-ci ild\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f Bak\u0131 \u0130slam Universiteti vasit\u0259sil\u0259 ruhani kadrlar\u0131n yeti\u015fdirilm\u0259si sah\u0259sind\u0259 xeyli i\u015fl\u0259r g\u00f6r\u00fcr, \u00f6lk\u0259nin dini h\u0259yat\u0131nda ged\u0259n prosesl\u0259rin m\u0259suliyy\u0259t y\u00fck\u00fcn\u00fc da\u015f\u0131y\u0131r. Bak\u0131 D\u00f6vl\u0259t Universitetinin \u0130lahiyyat fak\u00fclt\u0259sind\u0259 d\u0259 1992-ci ild\u0259n ilahiyyat\u00e7\u0131 v\u0259 islam\u015f\u00fcnas m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r haz\u0131rlan\u0131r. Az\u0259rbaycanda islam \u015fi\u0259-imami, s\u00fcnni-h\u0259n\u0259fi v\u0259 \u015fafii m\u0259zh\u0259bl\u0259ri il\u0259 t\u0259msil olunmu\u015fdur. Son zamanlar \u00f6lk\u0259nin a\u00e7\u0131ql\u0131\u011f\u0131 bir s\u0131ra dig\u0259r m\u0259zh\u0259bl\u0259rin v\u0259 sufi t\u0259riq\u0259tl\u0259rinin d\u0259 b\u00f6lg\u0259y\u0259 yol tapmas\u0131na \u015f\u0259rait yaratm\u0131\u015fd\u0131r. M\u00fcst\u0259qillik ill\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycanda ged\u0259n islamla\u015fma prosesind\u0259 m\u00fcq\u0259dd\u0259sl\u0259r\u0259 p\u0259r\u0259sti\u015fin g\u00fccl\u0259ndiyi m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur &#8211; \u0259n\u0259n\u0259vi pirl\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131 t\u0259z\u0259 pirl\u0259r d\u0259 yarad\u0131l\u0131r. B\u0259hailik \u00f6z m\u0259hf\u0259lini yaratm\u0131\u015f v\u0259 f\u0259aliyy\u0259tini ild\u0259n-il\u0259 geni\u015fl\u0259ndirir. \u00d6lk\u0259y\u0259 qeyri-\u0259n\u0259n\u0259vi dinl\u0259rin n\u00fcfuzu g\u00fccl\u0259nir. He\u00e7 vaxt Az\u0259rbaycanda m\u00f6vcud olmayan Beyn\u0259lxalq Kri\u015fna \u015e\u00fcuru c\u0259miyy\u0259ti art\u0131q 10 ild\u0259n \u00e7oxdur ki, Az\u0259rbaycanda f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Bir s\u0131ra protestant t\u0259may\u00fcll\u00fc dini icmalar ilk d\u0259f\u0259 Az\u0259rbaycanda 90-c\u0131 ill\u0259rin ortalar\u0131nda d\u00f6vl\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n qeydiyyata al\u0131naraq \u00f6z dini ideyalar\u0131n\u0131 yay\u0131rlar. Az\u0259rbaycanda d\u00f6vl\u0259t-din m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri 2001-ci ild\u0259 Prezident Heyd\u0259r \u018fliyevin f\u0259rman\u0131 il\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Dini Qurumlarla \u0130\u015f \u00fczr\u0259 D\u00f6vl\u0259t Komit\u0259si t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259nzim edilir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rind\u0259 yay\u0131lm\u0131\u015f dinl\u0259r bar\u0259d\u0259 q\u0131sa m\u0259lumat. \u0130slam\u0131n T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rind\u0259 yay\u0131lmas\u0131, T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin din siyas\u0259ti. \u0130slam dininin T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri aras\u0131ndak\u0131 qarda\u015fl\u0131q m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin yaranmas\u0131ndak\u0131 rolu. T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rind\u0259 yay\u0131lan qeyri-\u0259n\u0259n\u0259vi dini c\u0259r\u0259yanlar&hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":""},"categories":[20],"tags":[],"class_list":["post-1891","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pedaqoji-faliyyt"],"jetpack_featured_media_url":"","jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/shahidov.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1891","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/shahidov.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/shahidov.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/shahidov.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/shahidov.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1891"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/shahidov.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1891\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/shahidov.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1891"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/shahidov.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1891"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/shahidov.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1891"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}